Semantyka

Funkcja generatywna wyrażeń polega na stwarzaniu przez nie nowych, pozajęzykowych stanów rzeczy, które nie powstałyby bez udziału tych wyrażeń. Takie wyrażenia nazywa się performatywami. Wskaźnikiem tego, że dane wyrażenie jest performatywem, jest występowanie w nim funktora performatywnego, który jest funktorem zdaniotwórczym od trzech argumentów nazwowych („obiecuję”, „radzę”, „proszę o”, „żądam od”).

Aby jakieś zdanie było performatywem, funktor performatywny musi występować w gramatycznym czasie teraźniejszym, a pierwszy argument funktora performatywnego musi być okazjonalizmem „ja” lub „my”. W języku występują też poboczne formy performatywów, które można jednak sprowadzić do formy podstawowej (na przykład: wyrażenie „nigdy ci tego nie zapomnę” jest równoważne wyrażeniu „ja obiecuję, że nigdy ci tego nie zapomnę”).

Ze względu na adresata performatywy mogą być uniwersalne i indywidualne. Performatywy uniwersalne mają doniosłość ogólną – dotyczą wszystkich osób, jeśli tylko osoby te spełniają określone w performatywach warunki.. Performatywy indywidualne mają doniosłość szczegółową – dotyczą wskazanych osób.

Jeżeli zdanie konstatuje pewien stan rzeczy, to ma wartość logiczną. Performatywowi nie można przypisać żadnej wartości logicznej. Oceniamy je ze względu na skuteczność i nieskuteczność – rozważamy, czy rzeczywiście generują określone stany rzeczy. Okoliczności, w których określone performatywy są skuteczne, określane są przez metaperformatywy

Wreszcie, performatywy oceniane są ze względu na prawidłowość i nieprawidłowość. Performatywy jest prawidłowy, gdy został wypowiedziany w sposób swobodny, w dobrej wierze i przy niezbędnej wiedzy. Jeśli któryś z tych warunków nie został zachowany, mamy do czynienia z performatywem nieprawidłowym.

Funkcja konstatowania, spełniana przez zdania, jest odpowiednikiem funkcji desygnowania, spełnianej przez nazwy. Zdanie „p” konstatuje dokładnie to, co desygnuje nazwa „to, że p”. Nazwy typu „to, że p” są nazwami abstrakcyjnymi; zdania konstatują zatem pewne abstrakty. 

Na podstawie nazw jednostkowych i ogólnych możemy wywieść zdania jednostkowe i zdania ogólne:

 to, że Chopin zmarł w Paryżu – nazwa jednostkowa

Chopin zmarł w Paryżu. – zdanie jednostkowe

 to, że pewien człowiek zmarł w mieście – nazwa ogólna

Pewien człowiek zmarł w mieście. – zdanie ogólne

 O ile w przypadku nazw mówimy o pustości i niepustości, o tyle w przypadku zdań możemy mówić o prawdziwości bądź fałszywości. Prawdę i fałsz można orzekać nie tylko o zdaniach i przekonaniach, ale także o konstatowanych przez te zdania stanach rzeczy.

 Klasyczna definicja prawdy: Jeżeli zdanie Z stwierdza, że p, to zdanie Z jest prawdziwe zawsze i tylko wtedy, gdy zachodzi to, że p. Nie da się utrzymać innych koncepcji prawdy: nihilistycznej (która próbuje wyeliminować słowo „prawda” z języka, twierdząc, że wyrażenie „’p’ jest prawdą”, jest równoznaczne wyrażeniu ‘p’), redundantnej, koherencyjnej.

 Kryteria prawdziwości pewnych stanów rzeczy są warunkami wystarczającymi ich zajścia. Oprócz kryterium strukturalnego, dotyczącego prawd logicznych (których schematem jest tautologia) oraz kryterium znaczenia słów (jak w zdaniu „kobieta jest człowiekiem”), dysponujemy dwoma kryteriami prawdziwości: ewidencyjnym i interferencyjnym.

 Kryterium ewidencyjne danego stanu rzeczy polega na tym, że spostrzegamy, że ten stan rzeczy zachodzi.

Kryterium interferencyjne danego stanu rzeczy polega na tym, że zdanie stwierdzające ten stan rzeczy pozostaje w relacji wynikania z jakimś zdaniem prawdziwym.

 Wielokrotnie próbowano zastąpić te kryteria nowymi (utylitarystycznym – utożsamiającym prawdziwość z użytecznością, genetycznym – utożsamiającym prawdziwość z wygłoszeniem przez „autorytet epistemiczny”) - bezskutecznie.

Zanim zdefiniuje się konotowanie, należy zwrócić uwagę na pojęcia takie, jak: współwłasność, swoistość i istota.

Współwłasnością desygnatów wyrażenia W nazywamy taką własność, która przysługuje każdemu desygnatowi tego wyrażenia. 

Swoistość desygnatów wyrażenia W jest to współwłasność przysługująca tylko desygnatom tego wyrażenia.

Istotą desygnatów wyrażenia W nazywamy swoistość prostą (swoistość będącą własnością prostą, a więc nie-złożeniem innych własności) desygnatów tego wyrażenia lub taką swoistość złożoną tych desygnatów, która, po usunięciu z niej choćby jednej własności, przestaje być swoistością. 

Treść swoista nazwy N to swoistość jej desygnatów. Konotacja nazwy N to istota przypisywana przez nazwę N jej desygnatom. Istotą tą jest nazwa N.

Nazwy indywidualne nie przypisują swoim desygnatom żadnej własności istotnej – niczego nie konotują. Konotacją nazwy pustej jest swoistość, która byłaby orzekana za pomocą tej nazwy o wszystkich i tylko jej desygnatach, gdyby one istniały

Konotacja wyznacza denotację: dwa wyrażenia o tej samej konotacji mają tę samą denotację, a dwa wyrażenia o tej samej denotacji mogą mieć różne konotacje.

Różne wyrażenia spełniają różne funkcje semantyczne (w różny sposób odnoszą się do rzeczywistości pozajęzykowej). Do funkcji semantycznych wyrażeń należą: desygnowanie, konotowanie (spełniane przez nazwy), konstatowanie i generowanie (spełniane przez zdania).

Nazwa N desygnuje przedmiot P, gdy o przedmiocie P można prawdziwie orzec zdanie: „P jest N”. W tym przypadku N jest desygnatorem, a P – desygnatem. Zbiór wszystkich desygnatów danego wyrażenia (klasę danego wyrażenia) określamy mianem jego denotacji. Należy zwrócić uwagę, że desygnatami mogą być nie tylko przedmioty aktualne, ale i potencjalne – przeszłe i przyszłe. 

Ze względu na liczność denotacji wyodrębnia się nazwy puste (ich denotacja jest zbiorem pustym), jednostkowe (ich denotacja jest zbiorem jednoelementowym) i ogólne (ich denotacja jest zbiorem wieloelementowym). Mówi się też o nazwach pustych o intencji jednostkowej i nazwach pustych o intencji ogólnej (w odniesieniu do przedmiotów istniejących intencjonalnie). Można też mówić o nazwach pustych o intencji pustej, które, gdyby miały jakieś desygnaty, to nie miałyby żadnego (np. „kwadratowe koło”). 

Kategoria ontyczna jest najogólniejszym rodzajem przedmiotów. Kategorie ontyczne tworzą między innymi rzeczy, stany rzeczy, własności, relacje, zbiory. Rzeczy nazwać można konkretami, a przedmioty pozostałych kategorii ontycznych – abstraktami. Ze względu na kategorię ontyczną desygnatów danego wyrażenia można wyodrębnić nazwy konkretne, nazwy abstrakcyjne oraz nazwy „mieszane” (to jest takie, których desygnaty nie są tylko konkretne lub tylko abstrakcyjne – na przykład: „przedmiot”, „nie-student”, „głęboki …”).

Nazwy podzielić można także na indywidualne i generalne. Nazwy indywidualne to takie nazwy, które nadają się wyłącznie na miejsce podmiotu w zdaniu podmiotowo-orzecznikowym (np. czyjeś imię i nazwisko). Nazwy generalne nadają się zarówno na miejsce podmiotu, jak i na miejsce orzecznika takiego zdania.

Po skrzyżowaniu podziału nazw na jednostkowe i ogólne oraz na indywidualne i generalne okazuje się, że nie ma takich nazw, które byłyby jednocześnie indywidualne i ogólne.

Znak to coś, co ma sens, a więc spełnia funkcję semiotyczną (semantyczną lub pragmatyczną).

Jeżeli przedmiot y jest znakiem przedmiotu z dla osoby x, to osoba x przyporządkowuje przedmiotowi y przedmiot z.

-          podział znaków ze względu na kategorię ontyczną:

a)       znaki konkretne, to znaczy: istniejące samodzielnie i czasoprzestrzenne (według Tadeusza Kotarbińskiego zaliczają się do konkretów także te przedmioty, które byłyby takimi, gdyby istniały);

b)       znaki abstrakcyjne, to znaczy: zdarzenia, procesy, własności, relacje, stany rzeczy, zbiory, zjawiska; 

-          podział znaków ze względu na genezę:

a)       sygnały, to znaczy: znaki intencjonalne, posiadające świadomego nadawcę;

b)       symptomy, to znaczy: znaki mechaniczne, nie posiadające świadomego nadawcy; 

-          podział znaków ze względu na fundament relacji pomiędzy desygnatem a znakiem;

a)       sygnifikatory, to znaczy: znaki pozostające w naturalnej więzi ze swoimi desygnatami – znaki ikoniczne - obrazy (korelacja oparta na podobieństwie), znaki symbiotyczne - ślady (korelacja oparta na współwystępowaniu), znaki kauzalne - oznaki (korelacja oparta na związku przyczynowo-skutkowym);

b)       symbole, to znaczy: znaki sztuczne, konwencjonalne; 

Szczególnym rodzajem symboli są symbole językowe, czyli wyrażenia. Wśród nich wyróżnić należy wyrażenia – egzemplarze, które są spostrzegalnymi zmysłowo indywiduami, oraz wyrażenia – typy, które są zbiorami wyrażeń równokształtnych lub równobrzmiących z danym wyrażeniem.